جودو برخلاف اسم کوتاه و بدون آب و تابش، از آن دست ورزش‌هایی است که در دنیا برای خوش اسم و رسمی به هم زده و از ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه تا اسامه بن لادن رهبر سابق گروه القاعده با لباس این رشته‎ی ورزشی بر روی تشک مسابقه عکس یادگاری گرفته‎اند.

با اینکه بر سر خاستگاه اصلی و احتمالی ورزش جودو در بین ورزشی‎نویسان اختلافاتی وجود دارد، اما در مورد اینکه این ورزش نیز هنری رزمی است که از شرق دور طلوع کرده و در کشورهای آسیای شرقی رشد و نمو پیدا کرده است، هیچگونه شک و شبهه‎ای وجود ندارد. آنچه ورزشی‎نویسان را دچار شقاق و دو دستگی کرده است، چینی یا ژاپنی بودن این هنر یا ورزش رزمی است! چرا که برخی از مورخان عقیده دارند ورزش جودو پیش از آنکه در ژاپن برای خودش ورزشی بشود، در کشو چین حضور داشت و این «چین چن پنی» بود که تازه در قرن 17 میلادی ورزش جودو را با خود از چین برای ژاپنی‎ها سوغات آورد. بهرحال چه این وقایع‌نگاری‎ها حقیقت داشته باشد و چه ساختگی باشد، امروزه ورزش جودو را همه جا با نام و نشان ژاپنی‎ها می‎شناسند و این استادان ژاپنی بودند که برای اولین بار موفق شدند تا نام ورزش جودو را در جهان بر سر زبان‎ها بیندازند و برای این هنرنمایی ورزشی در سطح جهان، طرفداران دو آتشه دست و پا کنند.

همیشه پای سامورایی‎ها در میان است!

هر زمان اسم کشور ژاپن و نام یک هنر رزمی را می‎شنویم، باید منتظر باشیم تا دست سامورایی‎ها را نیز در شکل‌گیری یا گسترش ورزش مورد نظر، در کار ببینیم. موردی که شامل حال جودو نیز می‎شود و نقل است که سامورایی‎های جنجگجو از جمله اولین مبارزانی بودند که فراگیری و به کار گرفتن ورزش جودو را در دستور کار خود قرار داده بودند و این ورزش را به خوبی آموزش می‎دیدند تا در روزهای مبادای نبرد، برای دفاع شخصی مورد استفاده قرار دهند تا بلکه از طریق تکنیک‎ها و فنون پیچیده‎ی جودو از مهلکه‎ی مبارزه، جان سالم به در ببرند.

خود کلمه‎ی جودو نیز اساسا واژه‌ای ژاپنی است که از ترکیب دو واژه‎ی «جو» به معنای ملایمت و «دو» به معنی اصل یا روش درست شده و در لغت اصل یا روش ملایمت معنا می‎دهد! (شاید همان تعبیری که ما فارسی زبانان از آن با عنوان «با پنبه سر بریدن» یاد می‌کنیم؟!)

ورزش جودو، جوجیتسو و استاد جیگارو کانو؛

احتمالا برایتان جالب باشد که بدانید ورزش جودو توسط استاد ژاپنی پایه‎گذاری شده است که در عنفوان جوانی و زمانی که به قصد تحصیل ژاپن را به مقصد کشورهای اروپایی ترک می‎کرد تنها 47/1 سانتی متر قد و حدود 41 کیلوگرم وزن داشت! این استاد ژاپنی که جیگارو کانو نام داشت با الهام از اصول و فنون ورزش جوجیتسو، ورزش جودویی را بنیان گذاشت که بیشتر از آنکه بر قدرت بدنی ورزشکار متکی باشد به قوه‎ی ابتکار وی بستگی دارد و تلاش می‎کند تا با بهره‎گیری از نقاط ضعف حریف، کلید موفقیت در مبارزه را را در حرکات و اعمال خود رقبا جست‎وجو کند.

ورزش جودو در ایران؛

ورزش جودو در ایران نیز مانند بسیاری از کشورهای دیگر توسط نیروهای نظامی به مردم عادی معرفی شد و داستان این معرفی از این قرار بود که دو نفر افسر پلیس ایران به نام‎های بهروز سرشار و انوشیروان شهیدی در سفر به کشور سوئد و هنگام بازدید از آکادمی پلیس این کشور، متوجه شدند که سوئدی‌ها از این ورزش در آموزش نیروهای پلیس خود بهره فراوان می‎برند. همین آشنایی جرقه‎ای شد تا بهروز سرشار به ژاپن سفر کند، در ورزش جودو به کمربند مشکی و مقام استادی نایل شود و فدراسیون جودوی ایران را پایه‌گذاری کند.

ورزش جودو و سلسه‎مراتب فنی؛

ورزش جودو نیز برای خودش درجاتی دارد که جودوکاران با تمرین و ممارست در هر کدام از آن‌ها یکی یکی این درجات را پشت سر می‎گذارند تا به مرحله‎ی استاد تمامی برسند. در واقع جودوکاران این درجات را از کیو (در ژاپنی به معنای درجه) ۱۰ یا همان کمربند سفید شروع می‎کنند و با طی مراحل کیو ۹ تا کیو ۱ (کمربندهای زرد، سبز، بنفش و قهوه‌ای) به درجه دان یا کمربند مشکی می‌رسند؛ که کمربند مشکی از دان ۱ آغاز و تا دان ۱۰ ادامه پیدا می‌کند.

علوم و فنون ورزش جودو؛

فنون جودو در سه بخش فنون پرتابی (ناگه وازا)، فنون خاک (کاتامه وازا یا نه وازا) و فنون ضربه‌ای (آتِمی وازا) دسته‌بندی می‎شود:

فنون پرتابی (ناگِی وازا):

این فنون شامل دو گروه فنون پرتابی سرپا (تاچی وازا) و فنون قربانی (سوتِمی وازا) می‌شود. در فنون قربانی، اجراکننده فن (توری) با افت بدن خود به سمت پهلو یا عقب همراه با دریافت کننده فن (اوکه) او را پرتاب کرده یا به خاک می‌زند. این گروه دارای دو دسته فنون قربانی یا افت به سمت عقب (ماسوتِمی وازا) و فنون قربانی به پهلو (یوکوسوتِمی وازا) است. فنون سرپا نیز برحسب بخش کلیدی درگیر شده در بدن، در اجرای فن به سه زیرمجموعه تقسیم می‌شود:

  • آشی وازا (ashi-waza): فنون پا؛
  • ته وازا (te-waza): فنون دست؛
  • کوشی وازا (koshi-waza): فنون مفصل رانی یا کمر؛

فنون خاک (کاتامه وازا یا نه وازا):

این فنون نیز دارای سه زیرمجموعه اصلی هستند:

  • اوسائه کومی وازا (osaekomi-waza): فنون مهار و کنترل حریف؛
  • شیمه وازا (shime-waza): فنون خفه یا بیهوش کردن؛
  • کانسِتسو وازا (kansetsu-waza): فنون قفل کردن و شکستن مفاصل؛

فنون ضربه‌ای (آتِمی وازا):

این فنون خطرناک طبق سنت به استادان ورزش جودو و درجات بالای دان یک آموزش داده می‌شود و شامل کلیه حرکات ضربه‌ای دست و پا می‌شود.

نحوه‎ی کسب امتیاز در ورزش جودو؛

در ورزش جودو دو نوع امتیاز اصلی وجود دارد که نصیب ورزشکاران پیروز می‎شود:

  1. وازاری امتیاز بزرگ معادل ۱۰ امتیاز؛
  2. ایپون امتیاز کامل یا همان ضربه فنی  که معادل ۱۰۰ امتیاز است و کسب این امتیاز باعث برد و پایان مسابقه می‌شود.

چطور می‎توان در مسابقات جودو پیروز میدان لقب گرفت؟

در مسابقات جودو کسب امتیاز به دو شکل اجرای فنون در حالت تاچی وازا (سرپا) و اجرای فنون در حالت نه وازا (خاک) صورت می‌گیرد. هر یک از دو جودوکاران که در طی مسابقه موفق به اجرای فن در یکی از این دو حالت شود، در صورت رسیدن به امتیاز کامل یا ایپون مسابقه را به نفع خود به پایان خواهد برد. در صورتی که جودوکار از فنون تاچی وازا استفاده کند، داور با توجه به شیوه زمین‌خوردن حریف یکی از امتیازات وازاری یا ایپون را به اجراکننده فن (توری) خواهد داد. اگر به هر شکل ممکن (مثلاً پس از اجرای فن) دو جودوکار به زمین بیفتند و یکی از دو مبارز بتواند حریف را در حالت خاک (کاتامه وازا) یا نه وازا قرار دهد، به طوری که پشت حریف با تشک تماس پیدا کند و در این شرایط بر حریف کاملاً مسلط باشد یا او را مهار نماید (اوسائه وازا)، داور متناسب با مدت زمانی که حریف در حالت خاک باقی مانده به اجراکننده‌ی فن امتیاز خواهد داد.

اگر مجری فن (توری) برای مدت ۱۵ ثانیه بتواند حریف (اوکه) را در خاک نگاه دارد یک امتیاز وازاری و چنانچه بتواند به مدت ۲۰ ثانیه اوکه را مهار کند با امتیاز کامل ایپون به پیروزی خواهد رسید.